Het bestrijden van culturele assimilatie, oog hebben voor perspectieven van minderheden en het verdedigen van democratieën tegen totalitaire regimes: pleidooien voor ‘pluralisme’ zijn zo veelvoudig als het pluralisme zelf. Maar fundamenteler gezien is de wereld waarin wij leven zelf meervoudig: wat betreft het veelvoud aan personen die we ontmoeten, opvattingen die van elkaar verschillen, maar ook processen die we maar ten dele begrijpen. Tegen die achtergrond is een pluralistische houding urgent: verdiep je in andere visies en geef die, waar mogelijk, een plaats in je eigen denken. Dit kan van groot belang zijn om bijvoorbeeld eenzijdigheden in het westerse denken te bestrijden, of het nu gaat om een instrumentele houding ten opzichte van de natuur of het idee dat bewustzijn een pure eenmanszaak zou zijn. Vanuit een pluralistische filosofie wordt een wereld van in zichzelf besloten ‘dingen’ of ‘zelven’ een wereld van relaties.
Maar hoe praat ik dan met mijn moeder die gelooft in complottheorieën? Of de buurman die ‘mijn soort’ niet in ‘zijn wijk’ wil zien? Hoewel pluralisme in de regel aantrekkelijk klinkt, blijft het de vraag hoe we haar praktiseren. Daar stuiten we bovendien op een paradox van het pluralisme: we mogen veelvoudigheid niet reduceren tot enkelvoudigheid, maar kunnen diezelfde veelvoud ook niet ondoordacht laten. Als deze onderneming namelijk ‘te ondoordacht’ blijft, vallen we tenslotte terug in een relativisme dat zegt dat alles toegestaan is. Op grond van onder andere die problematiek zullen we tijdens deze avond van Felix & Sofie ‘het pluralisme’ doordenken en daarbij onderzoeken we hoe we in een gedeelde wereld het vermogen kunnen ontwikkelen om samen te leven.
Hein van Dongen promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam bij Otto Duintjer op een proefschrift over incommensurabiliteit getiteld Geen Gemene Maat. Hij doceert aan verschillende onderwijsinstellingen, is verbonden aan de Stichting Filosofie Oost-West en is daarnaast muzikant. Van zijn hand verscheen in 2025 Denken in Veelvoud, waarin hij – mede geïnspireerd door William James – stelt dat we vaak te weinig rekening houden met de mogelijkheid om andere perspectieven te ontwikkelen. Eerder verschenen van zijn hand Het Voertuig van de Ziel (in 1993, in samenwerking met Hans Gerding), Profielen – Bergson (in 2014) en Wild Beasts of the Philosphical Desert (in 2014, i.s.m. Hans Gerding en Rico Sneller).
Joost De Raeymaecker is architect en filosoof en doet promotieonderzoek aan de Erasmus School of Philosophy (Erasmus Universiteit Rotterdam) naar het beginsel van toereikende grond, volgens welke alles een rede heeft (nihil est sine ratione). Het onderzoek draait om de manier waarop we omgaan met hedendaagse problemen, zoals die van het mentale, sociale en fysieke klimaat. Tijdens deze avond van Felix & Sofie zal hij – eveneens geïnspireerd door William James – pluralisme benaderen als een praktijk van een anarchistische rede die – naar het werk van Isabelle Stengers – weinig eisen stelt maar vooral zorgen kent, en een politiek van dissensus propageert. Pluralisme – je kunt niet precies zeggen wat het is, maar er wel aan doen.