Banaal Kwaad of Banale Conclusie

Felix & Sofie: dinsdag 18 september 2012

‘He was neither perverted nor sadistic, but terribly and terrifyingly normal. This normality was more terrifying than all the atrocities put together.' Dat zei Hannah Arendt over Adolf Eichmann, de man die verantwoordelijk was voor het transport van miljoenen joden naar de concentratie- en vernietigingskampen.

Arendt deed destijds verslag voor de New Yorker van het proces tegen Eichmann. Tot haar ontsteltenis bleek Eichmann niet de duivel die hij zou moeten zijn, maar iemand die stuitend gewoon was. Het bracht haar er toe Eichmann als het nieuwe type crimineel te bestempelen. Iemand die niet in staat is te weten of voelen dat hij een misdaad begaat. Die bevinding verwoordde ze bondig in haar befaamd geworden these: ‘de banaliteit van het kwaad’.

Maar hoe banaal was Eichmann eigenlijk? Tijdens het proces geeft hij een vrijwel volmaakte uitleg van de categorische imperatief van Kant, en vertelt hoe hij deze niet kon rijmen met zijn (mis)daden. Daarnaast strookt het beeld van Eichmann als banale dader niet met zijn woorden zoals de Nederlandse oud SS’er en journalist Wim Sassen die tussen 1957 en 1960 vastlegde in de beruchte ‘Sassen-tapes’. Daar spreekt geen blind gehoorzamende ambtenaar, maar een fanatieke antisemiet die beweert vandaag een gelukkiger man te zijn geweest als het hem was gelukt alle tien of elf miljoen joden van kant te maken.

Hannah Arendt was bekend met de Sassen-tapes, en heeft Eichmann tijdens het proces ook moeten horen spreken over Kant. Hoe is het dan mogelijk dat zij hem, en velen met haar, dan toch als een ‘banale dader’ zag. Klopt dit beeld van Eichmann wel, of moet het worden herzien?

Maar ook al zou Eichmann minder banaal zijn dan Arendt hem dacht, dan kan haar these nog steeds van waarde zijn om het kwaad te duiden. Filosofie Magazine schaarde immers de these onlangs nog onder de beste 20 ideeën uit de filosofie. Haar stelling lijkt ook bevestigd te worden door tal van psychologische en sociologische studies naar extreem geweld. Bekende voorbeelden zijn de experimenten van Milgram en Zimbardo. Draagt ‘banaliteit’ dan inderdaad bij aan een beter begrip van het kwaad, of is het toch een oneindig veel complexer fenomeen?

In de klassieke rechtsopvatting ben je strafbaar naarmate je verwijtbaar bent. Daders die zich van geen kwaad bewust zijn, zijn dan feitelijk ook niet strafbaar. Maar Arendt stemde zonder meer in met de doodstraf van Eichmann. Ze rechtvaardigde zijn dood door te stellen dat daar hij de wereldbol niet met Joden wilde delen, het ook legitiem was dat anderen de wereld niet met Eichmann willen delen. Daarmee introduceert zij een politiek principe in de rechtspraak. Is dat nu wel zo’n goed filosofisch idee?

20:00 – Column Kasper van Royen

20:15 – Interview Hans Achterhuis en Klaas Rozemond

21:00 – Pauze: kwade dronk aan de bar

21:15 – Tweede deel interview.

Hans Achterhuis is emeritus hoogleraar Wijsbegeerte aan de Universiteit Twente. Hij heeft een rijke oeuvre aan boeken geschreven. Zijn magnum opus ‘Met alle geweld’ (2008) won in 2009 de Socrates Wisselbeker. Zijn laatste boek is de ‘Utopie van de vrije markt’ (2010). Momenteel schrijft hij een boek over de ideeën van Hannah Arendt.

Klaas Rozemond is jurist en filosoof en als universitair hoofddocent verbonden aan de faculteit strafrecht en criminologie van de VU. Hij is tevens auteur van verschillende boeken. Zijn boek ‘Filosofie voor de zwijnen’ (2004) was in 2005 genomineerd voor de Socrates Wisselbeker. Zijn laatste boek is ‘Het aardse leven’ (2009).

Interview Marcel Zuijderland

1712 / Laatst gewijzigd: 03-Sep-2012

Felix & Sofie

elke derde dinsdag van de maand

18 september 2012
Aanvang: 20.00 uur

Toegang: 3 euro

Felix Meritis
Keizersgracht 324
Amsterdam

Organisatie: Redactie Felix & Sofie


Boeken bij dit programma

Bestel ze on line en krijg ze voor €1,95 extra per zending thuisbezorgd.
(N.B.: Deze aanbieding geldt alleen binnen Nederland)


Hannah Arendt: Eichmann in Jerusalem


Hannah Arendt: Politiek in donkere tijden


Hannah Arendt: Totalitarisme


Hannah Arendt: Verantwoordelijkheid en oordeel


Hannah Arendt: Joodse essays


Hannah Arendt: De menselijke conditie


Hannah Arendt: Denken


Hannah Arendt: Over geweld


Hannah Arendt: Over revolutie


Jos Dirkx & Nelleke Nicolai (red.): Depressie & psychodynamiek


Milan Kundera: Over de romankunst


Rudi Laermans: De maatschappij van de sociologie


Fernando Savater: Het avontuur filosofie


Anton van Hooff: Marcus Aurelius


Mirjam van Reijen: Brieven over het kwaad


Paul van Tongeren: Leven is een kunst


Charles Vergeer: Paulus, Kijken in Uw lezend gezicht


Paul Verhaege: Identiteit