De filosofische bijsluiter

door Hans Kennepohl

(24 december 2008)

U komt graag bij Felix en Sofie. Briljante sprekers betoveren u, maar een andere keer vraagt u zich af waar die drukpratende man het in hemelsnaam over heeft. U schiet in de Telegraafreflex: wat doen ze daar op die universiteiten van mijn belastingcenten?

In de afgelopen twintig jaar heb ik gezien hoe mensen omgaan met filosofie, wat ze zochten en wat ze vonden. En vooral wat ze níet vonden, teleurgesteld de filosofie verlieten met een knallende koppijn. Preventie is beter dan genezing. Daarom presenteer ik u de bijsluiter van de filosofie. Onthoud hem goed en u heeft gegarandeerd geen nare bijwerkingen van slechte filosofische boeken en u ontwikkelt een natuurlijke weerstand tegen zweverige zwetsers.

1 Vragisme
Filosofie is het stellen van vragen. Inderdaad, filosofie begint met verwondering en dan stel je een vraag. Maar je wilt deze toch ook beantwoorden? Aanhangers van het vragisme zijn blijven hangen in het postmodernisme. Op de meeste belangrijke vragen in het leven is inderdaad geen eenduidig antwoord te geven. Maar zoals het cliché luidt: géén keuze is ook een keuze. Aan het einde van een filosofische verhandeling kun je mooi eindigen met een vraag of paradox, maar in het leven móet je vaak iets aannemen. Stem je SP of VVD of stem je niet? Geloof je of niet? Voor of tegen genetische manipulatie? Goede filosofie moet je ondanks onzekerheden toch in de richting van een best denkbare positie wijzen, want een keuze is onontkoombaar.

2 Vagisme
Veel mensen zijn uitgekeken op religie en na klankschaalsessies op zoek naar iets anders vaags, iets dat ze niet echt kunnen begrijpen maar wel geloven. Filosofie voldoet hieraan. Het filosofische landschap is bezaaid met afgrijselijk moeilijke, vaak door Fransen geschreven boeken. Ik verdenk een groot aantal filosofen er van dat zij hun ene goede idee omgeven met een haag van zelfuitgevonden jargon en bewust mystificeren. Nietzsche zei al “Wie diep weet te zijn, streeft naar helderheid. Wie voor de menigte diep wil schijnen, streeft naar duisterheid”. Het is een van de armste filosofische ambities om zó geïnspireerd in het duister tasten dat mensen er niet bij in slaap vallen. Maar u blijft in verwarring achter en denkt dat achter de overdaad van metaforen de filosoof beschikt over een diep esoterisch inzicht. U vindt het jammer dat u zo dom bent en nodigt hem weer een keer uit. “Er is een hoop behoefte aan ruis” fluisterde een succesvolle uitgever van filosofie mij eens toe.

3 Historicisme
Ooit was ik bij een congres voor promovendi met de inspirerende titel: “Filosofie op weg naar de 21e eeuw”. Een jonge promovendus sprong op het podium om te vertellen dat hij die vier jaar van zijn leven ging wijden aan de relatie tussen Nietzsche en Kant. Ja, de filosofie is ook een museum waar geconserveerd moet worden en sommige gedachten die nu vergeten zijn, zijn morgen weer actueel. Maar er zou een streng quota gesteld moeten worden aan de filologische puzzeldrift. Een ruime meerderheid van het filosofische onderzoek moet gericht zijn op een maatschappelijke kwestie.

4 Estheticisme
We zijn van de kunstzinnige systeembouwers af, die oude filosofische kathedralen. Maar het literaire virus blijft spoken. Vooral als de wereldliteratuur erbij wordt gehaald, gaat het vaak fout. Teksten doorspekt met lange passages uit Proust en Shakespeare. Meanderende abstracties en associaties waarbij de koppeling met het dagelijks leven volledig zoek is. Het publiek vindt het prachtig en dat is het ook. Maar mogen deze boeken alsjeblieft verhuizen naar de plankje literatuur?

5 Wetenschapsnegatie
“Wat weet zo’n wetenschapper nou, die weet toch niks van het leven? Het negeren van de wetenschap is dramatisch gebrek van filosofen. Terwijl wetenschap juist nieuwe filosofische gebieden blootlegt, want er valt altijd wat te denken dat we nog niet weten. En ja, vooral dankzij de wetenschap is er vooruitgang in de filosofie. We geloven niet meer dat de wereld uit water, vuur, lucht en aarde bestaat en de evolutietheorie is een aardige weerlegging van de Ideeënleer van Plato. Maar voor de mens met levensvragen die vertroosting zoekt in de filosofie, is de wetenschap koud. Men wil niet de waarheid maar de warmte voelen. En filosofen doen er maar al te graag aan mee, kijken vaak hooghartig neer op die nerds die denken dat ze tweeduizend jaar denktraditie zomaar opzij kunnen zetten met wat laboratoriumproefjes.

6 Pseudo-filosofie
Een van de ergste zonden, want het moeilijkst ontdekken. Je hebt een mening en dan ga je de filosofen zoeken die die mening ondersteunen. Je kunt de pseudo-filosoof alleen ontmaskeren als je een redelijk overzicht van de filosofische posities paraat hebt. Een mooi voorbeeld is een recent verschenen bundel over filosofen en liefde. Op mijn vraag waarom Foucault niet opgenomen was, antwoordde de samenstelster: omdat hij sexualiteit alleen als vorm van macht beschrijft. Volgens haar verborgen agenda was door de moderne media sexualiteit tot gebruiksartikel verworden. Door plechtig wat filosofen op te voeren wilde zij De Liefde weer dat geliefde mystieke, unieke aura geven. Nee, het eclectisch onderbouwen van vooringenomen standpunten, dat is pas prostitutie.

Een gezonde kerst en nieuwjaar toegewenst!

Hans Kennepohl is redactielid van Felix & Sofie

78 / Laatst gewijzigd: 26-Dec-2008

Hans Kennepohl