De verzekeringsmaatschappij, dat ben jij

door Rinus Vermuë

(1 mei 2001)

Sinds Marx met onderklasse en bovenklasse de samenleving typeerde, hebben heel wat zedenschetsers op zijn klassenmaatschappij gevarieerd. Van de individualistische maatschappij tot de consumptiemaatschappij. De laatste tijd, sinds het ‘verdwijnen’ van grote, om aandacht schreeuwende geopolitieke problemen, duikt de term ‘risicomaatschappij’ op in de kolommen.

plaatje Bedoeld wordt dat de mens in toenemende mate – wellicht vanwege datzelfde verdwijnen van onderwerpen van wereldomvang – beducht is voor gevaren die zich om hem heen latent ophouden. Is de wijk wel explosievenvrij? Kan ik alles nog wel eten? Waar is hier de nooduitgang? De sussers onder de kolomslaven zeggen dat men zich onnodig bang maakt en dat de risico’s zijn te vergelijken met het risico dat men loopt wanneer men in een auto stapt. Maar ze vergeten dat men uit eigen wil in een auto stapt, en nooit gevraagd heeft om een overdosis zevenklappers in de tuin. Mij stel je met zo’n vergelijking in ieder geval niet gerust.

Je hebt risico’s die je kent of door ervaring kunt inschatten en op eigen verantwoording durft te nemen, en je hebt risico’s die anderen nemen over jouw hoofd heen, en waarvoor je zelf niet de verantwoordelijkheid neemt. De laatste soort risico’s zijn nooit helemaal in te schatten, maar de mens zou geen calculerend brein hebben als hij ze niet toch in een wet probeerde onder te brengen. Met een kist vol ambtelijk gereedschap knutselt hij een procedurele blauwdruk in elkaar, volgens welke alle processen in een samenleving moeten verlopen. In het geval van een ramp kan, met die blauwdruk in de hand, de hele keten van handelingen worden nagelopen op strafbare feiten of verwijtbare nalatigheden. Had de onderneming wel een vergunning? Zo niet: directie aansprakelijk. Heeft elke afdeling zich wel aan de vergunning gehouden? Zo niet: afdelingshoofd aansprakelijk. Heeft de consument de voorschriften wel in acht genomen? Zo niet: consument aansprakelijk. Blijkt dat de onderneming in kwestie helemaal geen vergunning had mogen krijgen? Dan treedt de wethouder af. Zelfs, zoals in het geval van Enschede, wanneer de wethouder niet eens wist dat ze ervoor verantwoordelijk was. (Om preciezer te zijn: ze wist niet van het bestaan van SE-Fireworks, totdat de zaak ontplofte).
En zo hoort het ook: het is de taak van de overheid om die risico’s in te dammen, die de competentie van het individu te boven gaan. Blijft de overheid in gebreke, dan moet zij haar verantwoordelijkheid nemen. Maar wie is dan nog aansprakelijk, wordt nu de vraag?
Daar voorzie ik een heel andere ontwikkeling. Om dit soort netelige vragen omtrent aansprakelijkheid te omzeilen, wordt de hele keten van wetgever via wethouder tot producent met een warnet van vergunningen dichtgespijkerd. Elk mogelijk gevaar wordt opgespoord en gearticuleerd in een wet waarbinnen de onderdanen vervolgens worden verplicht zich te bewegen. Om te voorkomen dat wie dan ook in de keten aansprakelijk gesteld wordt, zal iedereen het miniemste procesonderdeel nog certificeren en registreren. Zodat, mocht er ergens in de keten toch iets misgaan, iedereen altijd kan zeggen: ja maar ik heb een vergunning, en ik heb alles geregistreerd zoals in de vergunning is voorgeschreven. Bovendien zal niemand ook maar een millimeter buiten de vergunningen durven te opereren, uit vrees voor een claim aan de broek. In zo’n cultuur wordt gezond verstand bestraft. Uiteindelijk zijn de putten letterlijk gedempt met vergunningen en is niemand meer verantwoordelijk. Vuurwerkloodsen worden verplaatst naar bevolkingsarme gebieden, en als daar iemand omkomt, tja, da’s dan eigen schuld. De vergunningen waren helemaal voor elkaar. Als er nog eens een hemeltje afbrandt, en wij zaten er juist een biertje te drinken, dan kunnen we postuum niemand nog de schuld geven. Zo wordt onder het mom van de steeds individualistischer wordende maatschappij al het leed afgewenteld op het individu, en geen overheid staat er meer voor in.
En is het leven dan ook veiliger geworden? Ben je daar gek. Er is alleen een samenleving ontstaan die zich tegen elke claim heeft geïmmuniseerd. Iedereen heeft zich ingedekt met vergunningen, en op nood- tot en met pleedeur geschreven: ‘Betreden op eigen risico’, en onder iedere drie woorden: ‘Voor schade ten gevolge van het gebruik van gegevens uit deze tekst kan geen aansprakelijkheid worden aanvaard’.
Er is één maatschappij die daar wel bij vaart: de verzekeringsmaatschappij. Zij roept ons vanuit de advertenties toe: Individuen aller landen, verzekert u! En wij maar aflaten betalen voor het verzekeringsparadijs, alwaar wij, net als Marx beloofde over zíjn heilstaat, ’s morgens zullen jagen, ’s middags vissen, en ’s avonds boer of betweter kunnen zijn. De nieuwe onderklasse bestaat dan uit diegenen die de premie niet konden opbrengen. Is everybody happy? Noooo.

Rinus Vermuë is filosoof en biologisch boer

6

Rinus Vermuë