Ostracisme

door Rinus Vermuë

(1 juli 2005)

Nu ik een tijdje meegedraaid heb in het Amsterdamse circuit weet ik het zeker: de grachtengordel speelt de bal rond in de eigen ploeg en vreemden komen er niet in. Ik kom maar van het platteland en weet niet welke personen zoal gevoelig liggen, maar als ik dan eens een gast ter sprake bracht, hoorde ik zo vaak ‘die staat bij mij op de zwarte lijst’, ‘die komt er bij mij niet in’, of ‘sinds ik hem dat heb horen zeggen, wissel ik geen woord meer met hem’… zo vaak, dat ik begon door te krijgen waarom ik toch altijd weer dezelfde namen tegenkom.

plaatje Nu is het niet zo vreemd, al eeuwen worden mensen geweigerd die er toch verstand van hebben maar niet zo lekker liggen. Onder het mom van staatsbelang kon in de Griekse polis elke burger worden verbannen die gevaarlijk werd geacht voor de instellingen en belangen van de stadstaat. De stemgerechtigden schreven de naam van de deugniet op een scherf en wie 6000 stemmen tegen zich kreeg, werd voor 10 jaar verbannen. De Griekse naam voor potscherf (ostrakon) verleent dit schervengericht zijn zondagse naam: ostracisme.

Het gaat niet meer met scherven, maar het systeem is nog springlevend. Als iemand een verkeerde mening erop na houdt of zijn mond voorbij gepraat heeft, wordt-ie verbannen. Drie gevallen uit het recente verleden:

Ruth Oldenziel, Amerika-kenner, had kritiek op de inval van de VS in Irak. Ze zou commentaar leveren tijdens de oorlog bij Nova, maar werd zelden uitgenodigd. Het oorlogsstramien van de programmamakers mocht niet worden gestoord. ‘Als ik de politieke vraag opwierp wat er met de overwinning gedaan zou moeten worden, viel dat letterlijk buiten beeld’.

Jan Pronk, die in verband met het nieuwe uitzettingsbeleid van ‘deportatie’ sprak – omdat hier geboren kinderen worden weggestuurd – werd niet meer uitgenodigd bij minister Verdonk voor vreemdelingenzaken. Hij wilde het woord deportatie niet terugnemen, dat voor Verdonk ‘doelbewuste connotaties’ met WO II opriep.

Twee gevangenisdirecteuren werden ontslagen omdat ze kritische geluiden hadden laten horen. Minister Donner zei: ‘Ik kan het niet hebben dat, als het beleid is gepresenteerd, iemand op de televisie komt en zegt dat de gevangenisdirecteuren het daarmee niet eens zijn’.

Verbijsterend maar ik vrees alledaagse praktijk. Ik wil geen namen noemen, maar iemand die ik al jaren wil interviewen wordt met algemeen afgrijzen gevetood. Soms vraag ik me af wat ik hiertussen doe. Waarom ben ikzelf nooit getroffen door een veto?

Het zou me ook niets verbazen dat de verbanning van de NPS uit het bestel een gevolg is van een persoonlijke afrekening. Pieter Hilhorst suggereert in de Volkskrant van 28 juni dat opheffing van de NPS en daarmee het stopzetten van NOVA en Buitenhof een wraakoefening van het kabinet is. Ronald Plasterk ziet ook sporen van wraak (Volkskrant, 1 juli): Boris Dittrich is boos op NOVA omdat D66 niet bij de laatste verkiezingsdebatten mocht aanschuiven, en nu slaat hij, via Medy van der Laan, terug. Ik weet het niet, het zou kunnen. Misschien is dit een topje van de ijsberg en ligt heel Nederland bevroren onder een dikke laag ijs van rancune. Zo wordt de Nederlandse monocultuur op scherp gesteld, zo wordt afgerekend met kritiek.

Het maakt ook nieuwsgierig naar andere, kleinschaliger gevallen van verbanning. Hoeveel brieven- of artikelschrijvers voor krant of tijdschrift worden niet geweigerd ten gunste van een bekende schrijver? Hoeveel sollicitanten worden niet gepasseerd voor een kandidaat die allang circuleeerde? Hoeveel potentiële AIO’s worden niet afgewezen ten faveure van reeds geselecteerde studenten? Een studie waard lijkt me. Frisse, tegendraadse en originele meningen komen niet meer aan bod. Alles moet wijken voor de loodzware consensus en de bekende namen. Brrr, kon ik maar verbannen worden naar de jaren zestig.

Rinus Vermuë is filosoof en biologisch akkerbouwer te Luttelgeest

48 / Laatst gewijzigd: 03-Sep-2006

Rinus Vermuë