De ‘filosofie’ van het bier

door Rinus Vermuë

(1 juli 2003)

Dat bierbrouwers zich sinds jaar en dag bezighielden met het brouwen van bier is natuurlijk een open deur, een tautologie zo u wilt. Maar reclamemakers lijken daarover andere meningen op na te houden. Een van hun waarschijnlijk snaaks bedoelde wervingsteksten bracht mij in ernstige filosofische verwarring over wat bierbrouwers tegenwoordig in hun flesjes stoppen. Het bier waarvan ik al jaren dacht dat het als enige op die naam staat kon maken, bevat op zijn etiket de vermelding: ‘Je hebt bier en je hebt Grolsch’. Betekent dat dat Grolsch geen bier is?

plaatje Kijk, dat Heineken geen bier genoemd kan worden, leidt geen twijfel. Dat blijkt alleen al uit hun eigen spots waarin consequent van biertje gesproken wordt. Maar van Grolsch mag je iets anders verwachten. Hoe nu de gewraakte zin filosofisch te tackelen?

Getoetst aan Plato’s ideeënleer is de slogan een regelrechte onzin. Vakkundige bierbrouwers kunnen volgens Plato bier maken omdat ze het oog gericht houden op het onvergankelijke eeuwige bier uit de Ideeënwereld. Die Ideeën zijn ‘als modellen, en de andere dingen gelijken erop en zijn er nabootsingen van, en dat deelhebben van de dingen aan de Ideeën is niets anders dan dat ze er afbeeldingen van zijn’ (Parmedides). Dit is Plato’s leer van de methexis, de deelhebbing. De reclamespreuk van Grolsch geeft nu ronduit toe dat je bier hebt en (ten tweede) Grolsch, dat zich weliswaar als bier wil afficheren, maar toch niet verder komt dan een afspiegeling.

Dan had De Groen zaliger van Grolsch het toch beter begrepen volgens zijn anecdote: Tijdens een vergadering met de Heineken-, de Bavaria- en de Grolschbrouwer in een café bestelde de eerste een Heineken, de tweede een Bavaria, en De Groen zelf een chocolademelk. Op de onthutste vraag van de eerste twee wat de Grolschbrouwer bezielde, antwoordde deze: ‘Als jullie geen bier drinken, drink ik het ook niet’. Wat de Grolschbrouwer bedoelde, was zonneklaar. Je hebt drankjes die ze graag voor bier willen laten doorgaan, en je hebt echt bier. Grolsch nu was dat echte bier, zoals God het bedoeld had, of in Platoonse zin: een zo goed mogelijke nabootsing van het ideale bier.

Volgens de vroege taalfilosofie is misschien nog wat van de reclame te brouwen aan de hand van moderne logica-grondlegger Gottlob Frege (1848-1925). Zijn beroemde casus ‘Je hebt de Morgenster en je hebt de Avondster’ lijkt een tautologie te bevatten, omdat de morgenster en de avondster voor één en hetzelfde hemellichaam staan, nl. Venus. Toch kan volgens Frege de zin een informatieve zin zijn. De morgenster en de avondster verwijzen weliswaar naar dezelfde planeet (hebben dezelfde Bedeutung), maar hebben bij een spreker die dat niet weet niet dezelfde cognitieve betekenis (hebben niet dezelfde Sinn).
Maar dan gaat het in het geval van de bierreclame ook om een informatieve zin. Je zou kunnen beweren dat bier en Grolsch wel naar hetzelfde gerstenat verwijzen, maar de Sinn van beide termen is verschillend. Terwijl je vroeger, als ongeoefend bierdrinker Grolsch als ook maar een bier wegdronk, weet je nu, na het lezen van het etiket, dat er toch echt een cognitief betekenis- (of in dit geval: smaak)verschil is.

Maar nu is nog steeds onbekend of dat smaakverschil voor het aangeprezen bier nu positief dan wel negatief uitvalt. Ik kan me van vroeger de al even raadselachtige scholierenuitspraak herinneren ‘je hebt mensen en potloden’ en daarmee werd geloof ik altijd een stumper bedoeld die door zijn stommiteit zo ver van het menselijke ras afweek als een potlood dat deed. En dat was dus niet positief bedoeld.
Kan iemand mij helpen iets te doen tegen zulke quasi-interessante kletskoek? Ik kan er niks mee, en roep de adverteerders op er subiet mee te stoppen.

Rinus Vermuë is filosoof en biologisch boer

29

Rinus Vermuë