De rede en haar monsters

Erik Oger

De hedendaagse filosofie verstrikt zich in allerlei vormen van tegenspraak. In dit boek thematiseert de Belgische filosoof Erik Oger er een aantal van.

Hij doet dat met verwijzing naar een bekende ets van de Spaanse schilder Francisco Goya, getiteld El sueño de la razon produce monstruos. De ets toont een mansfiguur, naar het schijnt de kunstenaar zelf, die door vermoeidheid overmand met het hoofd op zijn werktafel in slaap gevallen is. Blijkbaar heeft hij een nachtmerrie, want boven hem verheft zich een zwerm reusachtige vleermuizen, gitzwarte raven en grijnzende uilen; en een katachtig wezen, waarschijnlijk een lynx, bekijkt de toeschouwer met doordringende ogen. Om de kunstenaar aan te manen onverwijld zijn taak opnieuw aan te vatten, reikt een uil hem een schrijfstift aan.
Door de dubbelzinnigheid van het Spaanse woord sueño kan de titel van het werk op twee manieren worden gelezen: als 'De slaap van de rede brengt monsters voort', maar eveneens als 'De droom van de rede brengt monsters voort'. In de eerste lezing brengt een vermoeide, verzwakte en dus tekortschietende rede monsters voort. Door het inslapen van de rede zien irrationele krachten opnieuw de kans schoon om op te doemen. Daarom moet de rede elke vorm van dwaasheid, geweld en illusie aan kritiek onderwerpen. In de tweede lezing daarentegen brengt een absoluut gestelde rede monsters voort. Door de intens gekoesterde droom van de almacht van de rede bereikt ze haast onvermijdelijk het tegendeel van datgene waarvoor ze aanvankelijk in het strijdperk trad. In de rede zelf schuilt reeds haar nachtzijde.

Aan de hand van Goya's beeld belicht Erik Oger in dit boek deze weinig comfortabele toestand van de menselijke rede: dat ze steeds op twee fronten tegelijk oorlog moet voeren, namelijk met een zowel interne als externe vijand; dat haar gesteldheid op chronische wijze kritiek is, waardoor ze onophoudelijk het geweer van schouder moet wisselen. Tevens laat hij zien hoe de filosofie met deze problematiek heeft geworsteld en welke configuraties die strijd zoal heeft aangenomen.

Dit boek documenteert op even indringende als toegankelijke wijze een van de meest complexe thema's waarmee de filosofie vooral sinds Kant heeft geworsteld.

Erik Oger (1943) studeerde sociologie en filosofie in Antwerpen, Leuven en Frankfurt am Main. Hij is hoogleraar hedendaagse filosofie aan de universiteit van Antwerpen. Eerder verscheen van hem o.m. Derrida. Een inleiding (2006) en Nachtoog. Schuine wegen van de filosofie (2007), welke boeken beide werden genomineerd voor de Socrates Wisselbeker.

776

De rede en haar monsters

De rede en haar monsters

Erik Oger

 

feb 2009, Klement/Pelckmans
ISBN: 9789086870387
256 pagina's, Paperback