De filosofie van het alsof

Hans Vaihinger

Bestaat er zoiets als ‘waarheid’? Is er een ‘objectieve werkelijkheid’? Kunnen we zeggen dat we de dingen ‘begrijpen’ als we ze hebben benoemd of geclassificeerd? Wat is de betekenis van de mythen of van het begrip ‘God’? Deze en talrijke andere vragen worden beantwoord in de Filosofie van het alsof van de Duitse filosoof Hans Vaihinger.

Het is dit jaar precies honderd jaar geleden dat dit belangwekkende boek zijn eerste druk beleefde. De conceptie ervan vond voor een belangrijk deel al plaats in de jaren zeventig van de negentiende eeuw. De hele idee erachter ligt besloten in de partikelcombinatie als-of, in die ‘kleine logische kunstgreep’ om fictieve voorstellingen of begrippen te formeren. Daarmee gaat Vaihinger terug tot de eigenlijke psychologische bron van alle scheppingen
van de menselijke verbeeldingskracht. Uit die kleine logische kunstgreep ontspringen zowel de meest alledaagse als de belangrijkste wetenschappelijke begrippen van de mensheid. Wat zij gemeenschappelijk hebben is hun grote prakti¬sche nut, terwijl ze theoretisch waardeloos zijn en in tegenspraak met zichzelf of niet overeenstemmen met welke ob¬jectieve werkelijkheid ook. De Filosofie van het alsof is een buitengewoon rijk en leerzaam boek en onmisbaar voor iedereen die is geïnteresseerd in ideeëngeschiedenis, filosofie of wetenschap. De 'kritische methode' van Vaihinger heeft niets van haar scherpte en helderheid verloren en is ook vandaag nog heel goed toe te passen op allerlei begrippen en denkbeelden.

De Duitse filosoof Hans Vaihinger (1852-1933) werd geboren in een vroom milieu in Nehren in de buurt van Tübingen. Hoewel hij op vroege leeftijd al onorthodoxe religieuze opvattingen ontwikkelde, ging hij toch theologie studeren aan de universiteit van Tübingen, om later over te stappen naar filosofie. Vaihinger wilde graag zijn temperament volgen en een ‘man van de daad’ zijn, maar zijn extreme bijziendheid noopte hem tot terughoudendheid en passiviteit. Noodgedwongen legde hij zich toe op intellectuele bezigheden. Hij beschouwde de tegenstelling tussen zijn lichamelijke toestand en de wijze waarop hij zou willen leven als ‘irrationeel’, en zijn slechte gezichtsvermogen maakte hem gevoelig voor andere frustrerende aspecten van het bestaan. De irrationaliteit van het leven werd door de meeste filosofen verdoezeld, vond hij. Alleen Schopenhauer was er oprecht over.
Vanaf 1884 was Vaihinger professor filosofie in Halle, maar zijn afnemend gezichtsvermogen dwong hem in 1906 zijn taak neer te leggen. Daarna legde hij zich toe op het afronden van zijn belangrijkste werk, Die Philosophie des Als Ob (Berlijn, 1911), waar hij al in 1876 aan begonnen was. Het werk kende vele herdrukken en maakte de filosofie van de ficties alom bekend. Vaihinger vergaarde ook roem als volgeling en kenner van Kant en was oprichter van het tijdschrift ‘Kantstudien’. Samen met Raymund Schmidt was hij ook de grondlegger van de ‘Annalen der Philosophie’, een jaarboek dat zich bezighield met de ‘alsof’-benadering. Hij hechtte veel belang aan de evolutietheorie en benadrukte de biologische functie van het denken. Af en toe kon hij zich scherp uitdrukken. Zo definieerde hij de mensheid eens als ‘een aan grootheidswaan lijdende apensoort’. De uitspraak leverde hem veel verwijten op, maar die sneden volgens de filosoof geen hout omdat het hier om een doelbewuste overdrijving ging van een op zich gerechtvaardigde zoölogische en psychologische, respectievelijk psychiatrische beschouwingswijze. In de jaren tien en twintig van de vorige eeuw correspondeerde Vaihinger ook regelmatig met de natuurkundige Albert Einstein, wiens beeld van de objectieve werkelijkheid – of de afwezigheid ervan – raakvlakken vertoont met die van de filosoof.
In 1924 verscheen van Vaihingers magnum opus een Engelse vertaling van de hand van C. K. Ogden, The Philosophy of ‘as if’ (New York). De vertaling zou vele malen worden herdrukt, tot op de dag van vandaag.

1341

De filosofie van het alsof

De filosofie van het alsof

Hans Vaihinger

 

mrt 2013, IJzer
ISBN: 9789086840724
464 pagina's, Paperback